8 апрелы Республикæ Хуссар Ирыстоны Конституцийы боны цытæн Медиа-центр «Ир»-ы ауагъдæуыд тымбыл фынг ахæм темæйæ: «Республикæйы Конституци - паддзахады сæйраг закъон». Мадзалы хайад райстой политикон партитæ «Алантæ», «Адæмон парти», «Ног Ирыстон», «Ныхас», «Рæстаг Ир», «Фидæн» æмæ æхсæнадон баиугæндты Координацион советы минæвæрттæ. Уыцы бон Координацион советы скондмæ бацыд æхсæнадон организаци «Совет директоров» дæр, йæ сæрдар Цхуырбаты Вадим, афтæмæй.
Мадзал уагъта Медиа-центр «Ир»-ы президент Гаглойты Иринæ. Уый бæрæгбоны цытæн раарфæ кодта æрæмбыр-дуæвджытæн æмæ республикæйы конституцион рæзтыл цыбыр экскурс саразгæйæ, банысан кодта, зæгъгæ, Конституци у алы паддзахадæн дæр сæйраг закъон. Конституци цы бæстæйы ис, уым реалон конституцион цардуаг арæзт æрцæуы барадон паддзахады принципты бындурыл (конституционализм). Конституци регламентаци кæны барадон системæйы, кæцы фадат нæ дæтты абсолютизацион хицауиуæгад саразынæн.
Медиа-центр «Ир»-ы президент куыд загъта, афтæмæй Хуссар Ирыстоны фæстаг 25 азы райст æрцыд æртæ Конституцийы. Уый баст у конкретон историон реалиты объективон æууæлтыл.
Историктæ, эксперттæ æмæ æхсæнадон архайджытæ республикæйы фыццаг Конституцийыл нымайынц 1993 азы Конституцийы. Фæлæ 1990 азы 20 сентябры сессийы республикæ куы расидтысты, уæд уынаффæ рахастой, цæмæй цыбыр æмгъуыдмæ бакуыст æрцæуа Хуссар Ирыстоны Конституци. Уымæн æмæ æндыгъд уавæртæм гæсгæ, уынаффæтæ исын хъуыд оперативонæй, уыимæ иумæ дунеон-барадон нормæтæ æххæст кæнгæйæ. Арæзт æрцыд Конституцион къамис зынгæ юрист Гаглойты Хазбийы сæргълæудæй. Конституци сцæттæ цыбыр æмгъуыдмæ, растдæр зæгъгæйæ та - иу æхсæвмæ. Уый тыххæй йæ иуæй-иу депутаттæ хуыдтой «иу æхсæвмæ арæзт Конституци». Конституцийы нысан æрцыдысты республикæйы цардархайды сæйраг здæхтытæ, Хуссар Ирыстон уыцы рæстæджы цы реалондзинады бахауд, уымæ гæсгæ. Конституци райстæуыд рæстæгмæ, уымæн æмæ æмбæлон процедурæтæ нæ рацыд.

«Кæд ацы Конституци æмбæлон процедурæтæ нæ рацыд, уæддæр уыцы документмæ гæсгæ цардыстæм дыууæ азы», - банысан кодта Гаглойты Иринæ.
Гагуылен куыд загъта, афтæмæй 1992 азы æвзæрст æрцæуæг РХИ-йы Уæлдæр Советы ног сконд бакуыстой ног Конституцийыл æмæ 1993 азы 2 ноябры Республикæ Хуссар Ирыстоны фыццаг сæвзæрст паддзахадон Ныхасы VII сессийы райст æрцыд æппæт процедурæтæ рацæугæйæ. Уый фæстиуæгæн, зæгъæн ис, 1993 азы Конституци у цымыдисон документ, уымæн æмæ дзуапп дæтты уыцы рæстæджы реалитæн.
Дарддæр уый банысан кодта, зæгъгæ, 1996 азы ног Конституци нæ райстæуыд, фæлæ йæм ивындзинæдтæ бахæсгæйæ, республикæйы бакондæуыд хицауиуæгады президентон институт.
Уый фæстæ дæр рæстæджы домæнтæм гæсгæ бахъуыд ног Конституци райсыны сæр æмæ 2001 азы 8 апрелы æппæтадæмон референдум ауадзыны фæстиуæгæн райст æрцыд Республикæ Хуссар Ирыстоны ног Конституци. Уый у нырыккон паддзахады æххæст институционализацийы нормативон-барадон формæ. Ногæй бафидар кодта республикæйы статус, куыд суверенон паддзахад, афтæ. Ацы Конституци ссис æхсæнады æрбаиу кæныны, паддзахадон хицауиуæгады институтты фидар кæныны æмæ рæзты бындур.
Гаглойты Иринæйы ныхæстæм гæсгæ, алы Конституцийы дæр æвдыст æрцæуы, цы историон реалондзинады арæзт æрцæуы, уый. Хъыгагæн, Конституцион рæзты мах фæдзæхст не стæм субъективон фактортæй. Фæлæ цахæмфæнды субъективон æмæ объективон фактортæ ма уа, уæддæр нæ Конституцийы æвдыст æрцыдысты нæ паддзахады уыцы демократон бындуртæ, кæцыты мах сдеклараци кодтам æмæ цæрæм.
«Конституцийы æххæст кæнын хъæуы. Конституцийы фыст цы ис, уый алкæмæн дæр табуйаг хъуамæ уа», - бахахх кодта Иринæ.
Дарддæр уый куыд загъта, афтæмæй Конституцимæ барасткæнинæгтæ хæссын дæр барадон процесс у, фæлæ барасткæнинаг ма хъуамæ уа, хицауиуæгады чи ис, уыцы бæрнон адæймаджы субъективон фæндон. Барасткæнинаг хъуамæ дзуапп дæтта, æхсæнады цы д-мындзинæдтæ сæвзæрд æмæ æнæмæнгхъæуæг цы фарстатæ сты, уыдонæн.
Цхуырбаты Вадим дæр йæ рады бæрæгбоны цытæн раарфæ кодта æрæмбырдуæвджытæн. Уыдонæн æй бафæндыд фидар æнæниздзинад æмæ æнтыстытæ. Уыимæ иумæ ма бузныджы ныхæстæ загъта мадзалы организатортæн дæр. Йæ ныхæстæм гæсгæ, фылдæр хатт ауадзын хъæуы ахæм патриотон мадзæлттæ.
«Бæрæг куыд у, афтæмæй Конституци у нæ паддзахады сæйраг закъон. Æз сæрыстыр дæн, мæ адæмæн йæхи паддзахад, Конституци, тырыса æмæ гимн кæй ис, уымæй. Уыдон сты уыцы паддзахадон атрибуттæ, кæцытæй сæрыстыр хъуамæ уа алы æмбæстаг дæр», - загъта Цхуырбаты Вадим.
Цхуырбайы фырт дæр йæ хъуыдытæ загъта Конституцийы барасткæнинæгты фæдыл. Уый куыд банысан кодта, афтæмæй барасткæнинæгтæ æнæмæнг-хъæуæг сты, ома, кæцыдæр æнæхæла-радон паддзахадау, нæ Конституцимæ гæсгæ аразынвæнд мыййаг, куынæ кæнæм дунейы иннæ бæстæты. Мах рæс-тæгимæ æмдзу кæныныл архайæм æмæ фæлварæм, дунейы цы домындзинæдтæ ис æмæ нæ разы цы хæстæ лæууы, уыдонæн дзуапп дæттыныл.
«Æз разы дæн, иуæй-иу барасткæнинæгты нæ хъуыд Конституцимæ бахæссын, развæлгъау сыл лæмбынæгдæр ахъуыды кæнын хъуыд, уымæн æмæ уый паддзахады иууыл сæйрагдæр документ у æмæ йæм аудгæ ахаст дарын хъæуы, фæлæ уый юристты, закъондæттынадыл чи кусы, уыдоны приоритет у. Цы Конституци нын ис, уый хъахъхъæнын, уымæн кад кæнын хъæуы, цæрын хъæуы уымæ гæсгæ. Æз афтæ хъуыды кæнын, æмæ уый у патриотизмы стыр бæрæггæнæн», - бахахх кодта Цхуырбаты Вадим.
«Абон ахæм бæрæгбон у, кæцы бæрæг кæны нæ тугæй арæзт паддзахады хæдбардзинад. Абон нын нæхи паддзахад, нæхи Конституци кæй ис, уый стыр хæрзиуæг у æмæ йын аргъ кæнын хъæуы», - йæ рады банысан кодта РХИ-йы Парламенты депутат Диакъонты Амиран.
Уый куыд загъта, афтæмæй нæ паддзахад рæзт нæ цæстыты раз, нæхæдæг æй арæзтам æмæ нæ паддзахады Конституцийы трансформаци дæр, цы фæндагыл рацыдыстæм, уый æвдисæг у. 1993 азмæ цы Конституци уыд, уый уыд иууыл размæдзыддæр документ.
Йæ ныхæстæм гæсгæ, РХИ-йы паддзахадон органты архайды барадон бындурты, æмбæстагон закъондæттынады, уголовон-процессуалон закъондæттынад æмæ æндæр паддзахадон атрибутты бындурæвæрæг уыд Хицауады 1992 азы уынаффæ.
«Мæнмæ гæсгæ, 1993 азы Конституци уыд, раздæры Советон Цæдисы территорийыл цы конституцитæ уыд, уыдонæн сæ хуыздæр. Уыцы Конституцийы рагхыгъд уыд фыццаг рады парламентон хицауиуæгад. Уый æххæстбæрцæй дзуапп лæвæрдта уыцы рæстæджы, Хуссар Ирыстоны территорийыл уæвæг æхсæнадон-политикон уавæртæн, историон цаутæ æмæ традицитæн. Уыцы рæстæджы алы адæймаг, алы æхсæнад дæр паддзахады хицауиуæгады йæхи æнкъардта бæрноныл», - банысан кодта Диакъонты Амиран.
Конституцион советы иннæ уæнгтæ дæр сæ иузæрдиондзинад равдыстой паддзахады Сæйраг Закъон - Республикæ Хуссар Ирыстоны Конституцимæ
Координацион советы уæнгтæ фæндон бахастой, цæмæй РХИ-йы Президентау, РХИ-йы Парламенты депутаттæ дæр ард хæрой Хуссар Ирыстоны Конституцийыл æмæ адæмыл æнувыд уæвыны тыххæй.
ОСИАТЫ Индирæ